Diagnoza potrzeb edukacyjnych: Krok po kroku do wsparcia ucznia

Współczesna szkoła stawia przed nami, nauczycielami, pedagogami i rodzicami, coraz większe wyzwania. Kluczem do sukcesu każdego ucznia w polskim systemie edukacji jest indywidualne podejście, które zaczyna się od trafnego rozpoznania jego potrzeb edukacyjnych. Ten artykuł to praktyczny przewodnik, który pomoże zrozumieć i wdrożyć skuteczne metody diagnozy, otwierając drogę do pełniejszego wsparcia i rozwoju potencjału każdego dziecka.

Dlaczego indywidualne podejście do ucznia jest dziś tak ważne? Od nauczania "dla wszystkich" do edukacji skrojonej na miarę

Polska edukacja przeszła długą drogę od modelu masowego, skoncentrowanego na przekazywaniu jednolitej wiedzy wszystkim uczniom, do podejścia, które coraz mocniej akcentuje indywidualizację i personalizację procesu nauczania. Jako Jerzy Król, z perspektywy wieloletniego doświadczenia, widzę, że to nie jest już tylko trend, ale konieczność. Nadchodzące zmiany w podstawie programowej, planowane od 2026 roku, jeszcze wyraźniej podkreślają ten kierunek. Kładą one nacisk na rozwijanie kompetencji kluczowych, takich jak kreatywność, krytyczne myślenie czy umiejętność współpracy, a także dają nauczycielom większą autonomię w doborze metod pracy. To oznacza, że musimy być gotowi na elastyczne reagowanie na różnorodne potrzeby naszych podopiecznych, aby każdy z nich mógł w pełni rozwinąć swój potencjał.

Indywidualizacja jako klucz do sukcesu: Jakie korzyści przynosi uczniowi, nauczycielowi i całej klasie?

Indywidualizacja nauczania to inwestycja, która procentuje na wielu poziomach. Nie jest to jedynie dodatkowe obciążenie, lecz droga do bardziej efektywnej i satysfakcjonującej pracy.

• Dla ucznia: Indywidualne podejście prowadzi do lepszych wyników w nauce, ponieważ materiał i metody są dostosowane do jego stylu uczenia się i tempa pracy. Wzrost motywacji jest naturalną konsekwencją poczucia, że jest się widzianym i rozumianym. Uczeń zyskuje poczucie sprawczości, rozwija swoje mocne strony i uczy się radzić sobie z wyzwaniami w sposób dopasowany do jego możliwości.
• Dla nauczyciela: Praca staje się bardziej efektywna i przynosi większą satysfakcję. Kiedy widzimy realne postępy u każdego ucznia, nasze zaangażowanie rośnie. Indywidualizacja pozwala na głębsze poznanie uczniów, budowanie autentycznych relacji i świadome kształtowanie procesu dydaktycznego.
• Dla całej klasy: Wprowadzenie indywidualizacji sprzyja tworzeniu lepszej atmosfery w klasie. Uczniowie uczą się wzajemnego zrozumienia i wsparcia, doceniają różnorodność i rozwijają empatię. Klasa staje się miejscem, gdzie każdy czuje się akceptowany i ma szansę na sukces, co przekłada się na mniejszą frustrację i większą współpracę.

Czym są potrzeby edukacyjne? Pełne spektrum wsparcia

Nie tylko trudności: od dysleksji po wybitne zdolności

Kiedy mówimy o "potrzebach edukacyjnych", często myślimy wyłącznie o trudnościach. Tymczasem, zgodnie z polskim systemem oświaty, to pojęcie jest znacznie szersze i obejmuje całe spektrum wymagań, które należy zaspokoić, aby uczeń mógł się optymalnie rozwijać. Mogą to być uczniowie z orzeczeniami o potrzebie kształcenia specjalnego, wynikającymi z niepełnosprawności, ale także ci, którzy posiadają opinie z poradni psychologiczno-pedagogicznych, wskazujące na specyficzne trudności w uczeniu się, takie jak dysleksja, dysgrafia, dysortografia, czy też zaburzenia uwagi, jak ADHD. Nie zapominajmy również o uczniach zdolnych ich potrzeby edukacyjne polegają na zapewnieniu im odpowiednich wyzwań i możliwości rozwijania talentów. Do tego dochodzą dzieci z chorobami przewlekłymi, uczniowie w kryzysie emocjonalnym, z trudnościami adaptacyjnymi, a także ci, którzy doświadczają zaniedbań środowiskowych. Moim zdaniem, kluczowe jest postrzeganie potrzeb edukacyjnych jako dynamicznego zbioru wymagań, które mogą się zmieniać w czasie i dotyczyć każdego ucznia.

Specjalne Potrzeby Edukacyjne (SPE) w świetle polskiego prawa: Kogo dotyczą?

Termin "Specjalne Potrzeby Edukacyjne" (SPE) ma w polskim prawie oświatowym bardzo konkretne znaczenie. Dotyczy on uczniów, którzy z powodu różnych barier rozwojowych, zdrowotnych czy środowiskowych, nie są w stanie sprostać wymaganiom programu edukacyjnego bez dodatkowego, zorganizowanego wsparcia. Nie chodzi tu tylko o uczniów z niepełnosprawnościami, ale o każdego, kto wymaga dostosowania procesu nauczania. Kluczową rolę w diagnozowaniu SPE odgrywają publiczne poradnie psychologiczno-pedagogiczne. To one, na podstawie kompleksowej diagnozy psychologicznej, pedagogicznej i logopedycznej, wydają opinie lub orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego. Te dokumenty są formalną podstawą do organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w szkole, zgodnie z rozporządzeniami Ministra Edukacji Narodowej (obecnie MEiN), które precyzują zasady i formy wsparcia.

Ukryte sygnały: Potrzeby emocjonalne i społeczne, które wpływają na naukę

Często skupiamy się na wynikach w nauce, zapominając, że za nimi stoi cała sfera emocjonalna i społeczna ucznia. Potrzeby emocjonalne i społeczne, choć niewidoczne w dzienniku ocen, mają ogromny wpływ na proces uczenia się i funkcjonowanie dziecka w szkole. Uczeń przeżywający kryzys emocjonalny, borykający się z trudnościami w relacjach rówieśniczych, problemami adaptacyjnymi po zmianie szkoły czy zaniedbaniami środowiskowymi, nie będzie w stanie w pełni skoncentrować się na nauce. Jako nauczyciel, zawsze zwracam uwagę na ukryte sygnały: nagła zmiana zachowania (np. dotychczas aktywny uczeń staje się wycofany, a spokojny agresywny), częste bóle brzucha czy głowy, niechęć do chodzenia do szkoły, trudności z koncentracją, izolowanie się od grupy, a nawet nadmierna perfekcja lub lęk przed porażką. To wszystko mogą być symptomy niezaspokojonych potrzeb, które wymagają naszej uwagi i wsparcia.

Trzy filary skutecznej diagnozy potrzeb edukacyjnych

Filar 1: Obserwacja pedagogiczna jak stać się wnikliwym detektywem w klasie?

Obserwacja pedagogiczna to dla mnie absolutna podstawa. To nie jest jednorazowe działanie, ale ciągły proces, który towarzyszy nam w codziennej pracy z uczniem. To właśnie dzięki wnikliwej obserwacji, prowadzonej zarówno na lekcjach, jak i poza nimi, możemy wcześnie rozpoznać zarówno trudności, jak i szczególne uzdolnienia. Traktuję ją jak bycie detektywem zbieram poszlaki, analizuję je i łączę w spójną całość, aby lepiej zrozumieć każdego ucznia.

Co obserwować na lekcji?

Podczas lekcji warto zwrócić uwagę na szereg aspektów, które mogą dostarczyć cennych informacji o potrzebach ucznia:

• Zaangażowanie w zadania: Czy uczeń aktywnie uczestniczy, czy jest bierny, a może szybko się rozprasza?
• Tempo pracy: Czy pracuje szybko i sprawnie, czy potrzebuje więcej czasu, a może ma trudności z rozpoczęciem zadania?
• Strategie radzenia sobie z trudnościami: Czy prosi o pomoc, próbuje samodzielnie rozwiązać problem, czy szybko się poddaje?
• Sposób koncentracji: Jak długo potrafi skupić uwagę, co go rozprasza, czy potrzebuje specjalnych warunków?
• Interakcje z rówieśnikami i nauczycielem: Czy łatwo nawiązuje kontakt, czy jest wycofany, jak reaguje na uwagi i pytania?
• Organizacja pracy: Czy ma uporządkowane materiały, czy potrafi zaplanować swoje działania?

Co mówią o uczniu przerwy?

Przerwy to często niedoceniane źródło informacji. To właśnie wtedy uczniowie zrzucają "szkolną maskę" i pokazują swoje prawdziwe oblicze. Obserwując ucznia podczas przerw, możemy dowiedzieć się wiele o jego potrzebach społecznych i emocjonalnych. Jakie ma relacje z rówieśnikami? Czy jest liderem, czy raczej podąża za innymi? Czy jest akceptowany w grupie, czy może izoluje się? Jak spędza czas wolny czy aktywnie, czy biernie? Czy jest radosny i pełen energii, czy raczej wycofany i smutny? Te pozornie drobne obserwacje mogą być kluczowe dla zrozumienia jego ogólnego funkcjonowania i samopoczucia.

Praktyczne narzędzia: Jak stworzyć i wykorzystać skuteczny arkusz obserwacji?

Aby obserwacja była systematyczna i efektywna, warto stworzyć prosty, autorski arkusz obserwacji ucznia. Nie musi być skomplikowany chodzi o to, by usystematyzować zbierane dane. Moim zdaniem, taki arkusz powinien zawierać:

• Datę i czas obserwacji.
• Kontekst (np. lekcja matematyki, przerwa na korytarzu).
• Opis konkretnego zachowania ucznia (co uczeń robił, mówił, jak reagował).
• Moje wstępne interpretacje lub pytania, które się nasunęły.
• Elementy do oceny w skali (np. zaangażowanie, koncentracja, interakcje społeczne).
• Miejsce na dodatkowe uwagi i spostrzeżenia.

Regularne uzupełnianie takiego arkusza pozwala na śledzenie zmian w zachowaniu ucznia i identyfikowanie powtarzających się wzorców, co jest nieocenione w procesie diagnozy.

Filar 2: Rozmowa sztuka zadawania pytań i aktywnego słuchania

Po obserwacji przychodzi czas na rozmowę to drugi kluczowy filar diagnozy. Sama obserwacja nie wystarczy, aby w pełni zrozumieć ucznia. Rozmowa, zarówno z nim, jak i z jego rodzicami, to sztuka budowania zaufania i uzyskiwania informacji z pierwszej ręki. To właśnie w bezpośrednim kontakcie możemy poznać perspektywę ucznia, jego odczucia, a także cenne spostrzeżenia rodziców, którzy są przecież ekspertami od swoich dzieci.

Jak budować zaufanie i rozmawiać z uczniem o jego odczuciach i trudnościach?

Rozmowa z uczniem wymaga delikatności i empatii. Pamiętajmy, że dziecko musi czuć się bezpiecznie, aby się otworzyć. Oto kilka wskazówek, które zawsze mi pomagają:

• Stwórz bezpieczne środowisko: Wybierz spokojne miejsce i czas, bez pośpiechu.
• Zacznij od mocnych stron: Zamiast od razu przechodzić do problemów, pochwal ucznia, zapytaj o jego zainteresowania, co lubi w szkole.
• Używaj otwartych pytań: Zamiast "Czy masz problem z matematyką?", zapytaj "Co sprawia Ci największą trudność na lekcjach matematyki?".
• Aktywnie słuchaj: Daj uczniowi czas na wypowiedź, nie przerywaj, parafrazuj, aby upewnić się, że dobrze zrozumiałeś.
• Wyrażaj empatię: "Rozumiem, że to może być trudne", "Wydaje mi się, że czujesz się z tym źle".
• Zapewnij dyskrecję: Upewnij ucznia, że wasza rozmowa jest poufna (chyba że dotyczy to jego bezpieczeństwa).
• Pytaj o rozwiązania: "Co Twoim zdaniem mogłoby Ci pomóc?", "Jak myślisz, co możemy zrobić?".

Współpraca z rodzicami: Jak przeprowadzić konstruktywną rozmowę i uczynić z nich sojuszników?

Rodzice to nasi najważniejsi sojusznicy w procesie wspierania ucznia. Nikt nie zna dziecka lepiej niż oni. Dlatego do rozmowy z rodzicami podchodzę zawsze z szacunkiem i otwartością, traktując ich jako partnerów. Moim celem jest zbudowanie wspólnego frontu i wypracowanie wspólnego celu. Zamiast przedstawiać listę problemów, staram się opowiedzieć o moich obserwacjach, zapytać o ich perspektywę i wspólnie zastanowić się nad najlepszymi rozwiązaniami. Pamiętajmy, że rodzice często sami czują się bezradni lub obawiają się osądu. Naszym zadaniem jest ich wesprzeć, a nie oceniać.

Kluczowe pytania, które warto zadać rodzicom na początku roku szkolnego

Na początku roku szkolnego zawsze staram się zadać rodzicom kilka otwartych pytań, które pomagają mi wstępnie rozpoznać potrzeby ucznia i zbudować relację:

• Co Pani/Pana zdaniem jest największą mocną stroną Pani/Pana dziecka?
• Co Pani/Pana dziecko lubi robić najbardziej, zarówno w szkole, jak i poza nią?
• Czy są jakieś obszary, w których Pani/Pana dziecko potrzebuje więcej wsparcia lub uwagi?
• Jak Pani/Pana dziecko reaguje na trudności lub porażki?
• Czy są jakieś szczególne wydarzenia lub zmiany w życiu dziecka, o których powinienem wiedzieć?
• Jakie są Pani/Pana oczekiwania wobec szkoły i mnie jako nauczyciela w tym roku?
• W jaki sposób najlepiej się z Panią/Panem komunikować w razie potrzeby?

Filar 3: Analiza danych co kryją w sobie dokumenty i prace ucznia?

Trzeci filar diagnozy to analiza dostępnych danych dokumentów i wytworów ucznia. To cenne uzupełnienie obserwacji i rozmów, które pozwala na obiektywne spojrzenie na sytuację i potwierdzenie naszych wstępnych hipotez. Dokumenty takie jak opinie z poradni, a także zeszyty czy prace pisemne, kryją w sobie mnóstwo informacji, które pomagają mi w pełni zrozumieć profil edukacyjny ucznia.

Jak czytać opinie i orzeczenia z poradni psychologiczno-pedagogicznej?

Opinie i orzeczenia z poradni psychologiczno-pedagogicznej to niezwykle ważne dokumenty. Przy ich analizie zawsze zwracam szczególną uwagę na: diagnozę funkcjonalną (czyli jak trudności wpływają na funkcjonowanie ucznia w szkole), zalecenia do pracy (konkretne wskazówki dotyczące metod, form pracy, dostosowań wymagań), a także na mocne strony ucznia, które często są tam podkreślane. Ważne jest, aby nie traktować tych dokumentów jako wyroku, lecz jako mapę drogową, która pomaga nam świadomie planować wsparcie. Jeśli coś jest niejasne, nie waham się skontaktować z poradnią w celu wyjaśnienia.

Analiza zeszytów i prac pisemnych: Na co zwrócić uwagę poza ocenami?

Zeszyty i prace pisemne ucznia to prawdziwa kopalnia wiedzy. Poza ocenami, które są tylko wierzchołkiem góry lodowej, analizuję:

• Organizacja pracy: Czy zeszyt jest uporządkowany, czy uczeń potrafi notować, czy ma trudności z utrzymaniem porządku?
• Powtarzające się błędy: Czy występują specyficzne błędy ortograficzne, interpunkcyjne, gramatyczne, które mogą wskazywać na dysleksję lub dysgrafię?
• Styl pisania: Czy jest chaotyczny, czy logiczny, czy uczeń potrafi formułować myśli?
• Kreatywność i oryginalność: Czy w pracach pojawiają się elementy twórcze, nieszablonowe rozwiązania?
• Sposób myślenia: Czy uczeń stosuje schematy, czy poszukuje własnych dróg, jak radzi sobie z zadaniami problemowymi?
• Grafomotoryka: Czy pismo jest czytelne, czytelne, czy występują trudności w koordynacji ręka-oko?

Wyniki testów i sprawdzianów jako źródło informacji o lukach w wiedzy i strategiach myślenia

Wyniki testów i sprawdzianów to nie tylko informacja o poziomie opanowania materiału. Dla mnie to przede wszystkim narzędzie diagnostyczne. Analizując błędy, staram się zrozumieć, dlaczego uczeń je popełnił. Czy wynikały z braku wiedzy, czy z niezrozumienia polecenia? Czy uczeń zastosował niewłaściwą strategię rozwiązywania problemu? Czy popełnił błędy rachunkowe, czy logiczne? Te obserwacje pozwalają mi zidentyfikować luki w wiedzy, typowe błędy myślowe i strategie uczenia się, które wymagają poprawy. To z kolei umożliwia mi dostosowanie dalszych działań dydaktycznych.

Od diagnozy do wsparcia: Przekładanie wiedzy na praktykę

Dostosowanie metod i form pracy: Przykłady dla różnych typów potrzeb

Kiedy już rozpoznamy potrzeby ucznia, najważniejsze jest przełożenie tej wiedzy na konkretne działania. Dostosowanie metod i form pracy to podstawa skutecznego wsparcia. Poniżej przedstawiam kilka przykładów, jak ja to robię w praktyce:

Typ potrzeby edukacyjnej	Przykładowe dostosowania
Uczeń z dysleksją	Dłuższy czas na czytanie i pisanie, korzystanie z syntezatora mowy, teksty o większej czcionce i odpowiednim interliniażu, unikanie dyktand, sprawdzanie treści, a nie tylko formy.
Uczeń zdolny	Zadania rozwijające myślenie kreatywne i krytyczne, projekty badawcze, możliwość pracy z materiałem wykraczającym poza podstawę programową, udział w konkursach, mentorstwo.
Uczeń z trudnościami emocjonalnymi	Indywidualne rozmowy wspierające, stworzenie bezpiecznego miejsca w klasie, wyznaczenie "mentora" (np. starszego ucznia), elastyczność w ocenianiu (np. uwzględnianie wahań nastroju), współpraca z psychologiem.
Uczeń z ADHD	Krótkie, częste przerwy, podział zadań na mniejsze etapy, wyznaczenie miejsca w klasie z mniejszą ilością bodźców, jasne i krótkie instrukcje, systematyczne przypominanie o zadaniach, stosowanie wzmocnień pozytywnych.
Uczeń z problemami adaptacyjnymi	Wspieranie w nawiązywaniu relacji z rówieśnikami (np. praca w parach, grupach), przydzielanie zadań wymagających współpracy, indywidualne rozmowy o samopoczuciu, stopniowe wprowadzanie w nowe środowisko.

Rola pedagoga i psychologa szkolnego: Kiedy i jak prosić o wsparcie?

Jako nauczyciel, nie muszę być ekspertem od wszystkiego. Właśnie dlatego w szkole mamy specjalistów pedagoga i psychologa szkolnego. Zawsze zwracam się do nich o pomoc, gdy moje własne metody okazują się niewystarczające, gdy obserwuję u ucznia poważne trudności emocjonalne, społeczne lub edukacyjne, które wykraczają poza moje kompetencje. Ich wsparcie polega na pogłębionej diagnozie, prowadzeniu zajęć terapeutycznych, konsultacjach z rodzicami, a także na wspieraniu nas, nauczycieli, w doborze odpowiednich strategii pracy. Kluczem do efektywnej współpracy jest otwarta komunikacja i regularna wymiana informacji o postępach ucznia.

Indywidualny Program Edukacyjno-Terapeutyczny (IPET): Co nauczyciel powinien wiedzieć?

Indywidualny Program Edukacyjno-Terapeutyczny (IPET) to dokument, który jest tworzony dla uczniów posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego. Jako nauczyciel, jestem kluczowym członkiem zespołu tworzącego i realizującego IPET. Moja rola polega na dostarczeniu informacji o funkcjonowaniu ucznia na zajęciach, współtworzeniu celów edukacyjnych i terapeutycznych, a następnie na realizacji zapisanych w nim dostosowań i działań wspierających. IPET to nie tylko formalność to żywy dokument, który powinien być regularnie monitorowany i modyfikowany w zależności od postępów ucznia. Zawsze staram się, aby jego zapisy były konkretne i możliwe do wdrożenia w codziennej pracy.

Unikaj pułapek: Najczęstsze błędy w diagnozowaniu potrzeb

Etykietowanie zamiast rozumienia: Jak nie wpaść w sidła stereotypów?

Jedną z największych pułapek w diagnozowaniu potrzeb edukacyjnych jest etykietowanie uczniów. Łatwo jest powiedzieć: "To jest uczeń z ADHD", "To jest dyslektyk", czy "To jest leń". Takie etykiety często prowadzą do uprzedzeń i stereotypów, które zamykają nas na prawdziwe zrozumienie indywidualnych przyczyn zachowań i trudności. Moim zdaniem, zamiast skupiać się na nazwie zaburzenia, powinniśmy koncentrować się na funkcjonalnych aspektach co uczeń potrafi, czego nie potrafi, dlaczego tak się dzieje i jak możemy mu pomóc. Holistyczne podejście, które widzi ucznia jako całość, z jego mocnymi stronami i wyzwaniami, jest kluczowe do uniknięcia tej pułapki.

Ignorowanie mocnych stron: Dlaczego diagnoza pozytywna jest równie ważna?

Kolejnym błędem jest nadmierne skupianie się wyłącznie na deficytach i trudnościach ucznia. Owszem, musimy je rozpoznać, ale równie ważne, a czasem nawet ważniejsze, jest identyfikowanie i rozwijanie mocnych stron. Diagnoza pozytywna czyli poszukiwanie talentów, zainteresowań, umiejętności i zasobów ucznia jest fundamentem budowania jego poczucia wartości, motywacji i wiary w siebie. Kiedy uczeń czuje, że jest doceniany za to, w czym jest dobry, łatwiej mu radzić sobie z obszarami, które sprawiają mu trudność. Moim celem jest zawsze wzmacnianie tego, co w uczniu najlepsze, bo to właśnie na tym buduje się jego potencjał.

Brak systematyczności: Dlaczego rozpoznawanie potrzeb to proces, a nie jednorazowe zadanie?

Wielokrotnie widziałem, jak diagnoza potrzeb edukacyjnych jest traktowana jako jednorazowe zadanie, często na początku roku szkolnego. To duży błąd. Potrzeby ucznia są dynamiczne i zmienne mogą ewoluować wraz z jego rozwojem, nowymi doświadczeniami czy zmieniającymi się warunkami. Dlatego tak ważne jest, aby rozpoznawanie potrzeb było procesem ciągłym i systematycznym. Regularna obserwacja, rozmowy, analiza postępów i refleksja nad własną praktyką pozwalają nam elastycznie reagować na zmieniającą się sytuację i dostosowywać wsparcie, zapewniając uczniowi optymalne warunki do rozwoju przez cały czas jego edukacyjnej podróży.

Rozpoznawanie potrzeb fundament nowoczesnej edukacji

Twoja rola jako przewodnika w edukacyjnej podróży ucznia

Współczesna edukacja wymaga od nas znacznie więcej niż tylko przekazywania wiedzy. W mojej ocenie, rola nauczyciela ewoluuje w kierunku bycia przewodnikiem kimś, kto nie tylko wskazuje drogę, ale także pomaga ją pokonać. Dzięki trafnej diagnozie potrzeb edukacyjnych możemy świadomie i skutecznie wspierać każdego ucznia w jego indywidualnej edukacyjnej podróży. To my, nauczyciele, mamy moc, by dostrzec potencjał w każdym dziecku, pomóc mu przezwyciężyć trudności i rozwinąć skrzydła. To zobowiązanie, ale i ogromna satysfakcja.

Przeczytaj również: Dysleksja i dysgrafia: Zrozum, pomóż dziecku. Poradnik Jerzego Króla

Ciągły rozwój i refleksja: Jak doskonalić swoje kompetencje diagnostyczne?

Świat się zmienia, a wraz z nim potrzeby naszych uczniów. Dlatego tak ważne jest, abyśmy sami nieustannie się rozwijali. Ciągłe doskonalenie kompetencji diagnostycznych to dla mnie priorytet. Zachęcam do samokształcenia czytania literatury, śledzenia najnowszych badań. Niezwykle cenne są także szkolenia i warsztaty, które oferują praktyczne narzędzia. Ale przede wszystkim, kluczowa jest wymiana doświadczeń z innymi nauczycielami i specjalistami. Dzielenie się wiedzą i wspólna refleksja nad własną praktyką pedagogiczną to najlepsza droga do stawania się coraz lepszym przewodnikiem dla naszych uczniów.